Dzieci w spectrum autyzmu inaczej odczuwają bodźce płynące z otoczenia. Duża część z nich przejawia cechy nadwrażliwości (nadreaktywność). Dzieci z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego (SPD), przejawiają trudności w adaptacyjnym reagowaniu na codzienne wrażenia sensoryczne, których inni nie zauważają lub radzą sobie z nimi. Oto niektóre przykłady trudności w bazowych systemach:
- Układ dotykowy
Unika dotykania i bycia dotykanym przez przedmioty i innych ludzi. Nie lubi być ubrudzone. Lubi ubrania o określonej fakturze. Szybko wpada w złość z powodu np. drapiącej metki w bluzce.
- Ruch i poczucie równowagi
Nie lubi ruchu i tego by ktoś je poruszył z zaskoczenia. Boi się upaść lub stracić równowagę. Może zrobić mu się niedobrze po kilku sekundach huśtania. Nie chce jeździć windą.
- Postawa ciała i kontrola mięśni:
Unika szybkich zabaw i osób dynamicznych. Może być usztywnione i nieskoordynowane.
- Wzrok:
Jest nadmiernie podekscytowane, gdy w polu widzenia pojawia się zbyt dużo elementów (zabawek, ludzi). Zasłania oczy, kiepsko nawiązuje kontakt wzrokowy. Nadmiernie reaguje na jasne światło. Zawsze jest czujne i w stanie pogotowia, jest ożywione i niespokojne. Może się wycofać z aktywności i zamknąć w sobie z powodu np. migocących neonów.
- Słuch:
Zasłania uszy, narzeka na hałasy które nie przeszkadzają innym. Może panicznie bać się psa który wesoło go obszczekuje na powitanie.
- Węch:
Nie lubi niektórych zapachów, zauważa zapachy których inni nie wyczuwają. Może dławić się lub mieć odruch wymiotny z powodu zapachu jedzenia.
- Smak:
Nie toleruje niektórych konsystencji i temperatur pokarmów. Może mieć odruch wymiotny podczas posiłku.
Nadreaktywność może pojawić się w jednym lub w kilku układach sensorycznych. Objawy SPD mogą przyjmować każdego dnia inną postać i nasilenie w zależności od wielu czynników np. zmęczenie, stan emocjonalny dziecka lub opiekuna, głód, pogoda Potocznie mówi się na dzieci z takimi trudnościami, że są tzw. „unikaczami”. Są strachliwe i ostrożne lub buntownicze i ciągle „na nie”. Ich układ nerwowy jest w trybie walki lub ucieczki (układ sympatyczny/współczulny). Dla dzieci z SPD świat może być przerażający, nieprzewidywalny, dezorganizujący i często nieprzyjemny a nawet bolesny. Mają trudności z budowaniem relacji i więzi. Często wycofują się z aktywności ruchowych. Dlatego bardzo ważne jest posiadać wiedzę jak postępować w sytuacjach kiedy dziecko jest na granicy przeładowania/przestymulowania sensorycznego. Należy umieć szybko rozpoznać te sygnały i wprowadzać czynności i aktywności które pomogą dziecku się wyciszyć, uspokoić, wyregulować i poczuć bezpiecznie. Jednak określone techniki, strategie, narzędzia mogą nie sprawdzić się za każdym razem. Oto kilka wskazówek jak zareagować:
- Zachęcaj dziecko do głębokich oddechów (pokaż dziecku jak oddychać i oddychaj razem z nim)
- Jeśli dziecko Ci pozwoli po prostu je przytul mocno, zapewniając tym samym głęboki równomierny nacisk. Nie głaszcz, nie kołysz, nie mów. Po prostu bądźcie ze sobą w ciszy robiąc głębokie oddechy.
- Nie mów do dziecka, nie staraj się racjonalizować ani zawierać z nim żadnych umów.
- Jeżeli dostępna jest kryjówka sensoryczna, zachęć dziecko do skorzystania z niej lub delikatnie pokieruj w jej stronę pozwalając spędzić dziecku tam tyle czasu ile potrzebuje.
- Jeśli dziecko znalazło sobie prowizoryczną kryjówkę np. za meblami, pod łóżkiem zostaw je tam tak długo aż samo będzie gotowe do wyjścia.
- Nie zmuszaj dziecko do kontynuowania czynności.
Ważne jest aby zapewnić dziecku każdego dnia naturalną dietę sensoryczną oraz pozwalać zderzać się z dystraktorami w sposób kontrolowany i bezpieczny np.:
Dziecko nie chce chodzić boso:
- Uznaj emocje dziecka i nie zmuszaj do chodzenia boso
- Regularnie stosuj głęboki nacisk na stopy dziecka
- Zachęcaj je do małych dawek zabaw dotykowych dla stóp. Przechodź od materiałów suchych do faktur bardziej brudzących
- Zachęcaj dziecko do krótkich przechadzek na boso – poprzez naśladowanie twoich śmiesznych ruchów i śpiewanie lub klaskanie/ granie na instrumentach, dmuchanie baniek itd.
Dziecko nie lubi odgłosu kierunkowskazu w samochodzie:
- Pozwól dziecku założyć słuchawki wygłuszające
- Włącz uspakajającą dziecko muzykę
- Daj dziecku zabawkę do stymulacji strefy oralnej
- Zapewnij dziecku podczas podróży poduszkę obciążeniową na kolana.
Monika Stogowska
Fizjoterapeuta, terapeuta integracji sensorycznej, oligofrenopedagog
